Home » प्रयोग » prayog in marathi ||प्रयोग व त्याचे प्रकार||

prayog in marathi ||प्रयोग व त्याचे प्रकार||

  • by
prayog in marathi

Prayog In Marathi

                 वाक्यात क्रियादाचा कार्त्याशी किंवा कर्माशी लिंग , वचन , पुरुष , यांचा बाबतीत जो संबध असतो त्यास प्रयोग असे म्हणतात .

{ कर्ता + कर्म + क्रियापद यांचा परस्पर सबंध म्हणजे प्रयोग होय }

[ प्रयोग = जोळणी ]

{ प्रयोग मुख्य =  प्र + युज } [ युज = योग ]

प्रयोगाचे मुख्य तीन प्रकार पडतात

  1. Q. प्रयोगाचे प्रकार किती?

A} एक B} दोन C} तीन D} चार

A} कर्तरी प्रयोग –   वर्तमानकाळ     तो , ती , ते , त्या

B} कर्मणी प्रयोग –   भूतकाळ       ला , ली , ले , ल्या  

C} भावे प्रयोग   –   न.पु.ए.व.पु     ते , ले , हे , जे , वे prayog in marathi

A} कर्तरी प्रयोग :-

              ज्या प्रयोगात क्रियापदाचे रूप कर्त्याच्या लिंग , वचन , पुरुष , या प्रमाणे बदलते त्यास कर्तरी प्रयोग असे म्हणतात

कर्त्याच्या लिंग , वाचन , पुरुष या प्रमाणे क्रियापद बदलले तेव्हाच कर्तरी प्रयोग दिसतो

  • कर्तरी प्रयोगात कर्ता प्रथमा विभाक्तित्त असतो
  • कर्तरी प्रयोगात कर्म द्वूतीय / विभक्तीत असतो
  • कर्तरी प्रयोगात क्रियापद वर्तमानकाळी असते
  • कर्ता + कर्म + क्रियापद = कर्तरी प्रयोग
  1. शाम पेरू खातो

सीता पेरू खाते = कार्याचे लिंग बदल केल्यास कर्तरी प्रयोग

  1. सचिन क्रीक्रेट खेळतो

अंजली क्रिकेट खेळते

  1. आई बाजारात जाते

बाबा बाजारात जातात

  1. तो आकाशात उडतो

ती आकाशात उडते

  1. राम धनुष्य मोडतो

राधा धनुष्य मोडते

  1. लता गाणे गाते

किशोर कुमार गाणे गातो

  1. शिक्षक वाय्कर्ण शिकवतात

शिक्षिका व्याकरण शिकवते

  1. मी गाईस बघतो

ती गाईस बघते

A} कर्तरी प्रयोग          B} कर्मणी प्रयोगी

C} भावे प्रयोग            D} यापैकी नाही

कर्तरी प्रयोगाचे दोन प्रकार पडतात

१} सकर्मक कर्तरी प्रयोग

२} अकर्मक कर्तरी प्रयोगprayog in marathi

1] सकर्मक कर्तरी प्रयोग :-

                    ज्या कर्तरी प्रयोगात क्रियापद हे कर्मसह असते टायस सकर्मक कर्तरी प्रयोग असे म्हणतात .

{ कर्ता + कर्म + क्रियापद = सकर्मक कर्तरी प्रयोग }

  1. ललित पाणी पितो

ललिता पाणी पिते

  1. गाय चारा खाते

बैल चारा खातो

  1. राम ग्रंथ वाचतो

राधा ग्रंथ वाचतो

  1. शिक्षक विद्याथार्ना शिकवते

शिक्षिका विद्यार्थांना शिकवते

  1. मुलगा अभ्यास करते

मुलगी अभ्यास करते

A} कर्तरी प्रयोग           A} कर्तरी

B} कर्मणी प्रयोग          B} सकर्मक कर्तरी

C} भावे प्रयोग            C} अकर्मक कर्तरीprayog in marathi

2] अकर्मक कर्तरी प्रयोग:-

                         ज्या कर्तरी प्रयोगात कर्म नसते किंवा कर्त्यापासून निघालेली क्रिया क्रर्त्यावरच येवून थांबत असेल त्यास अकर्मक कर्तरी प्रयोग असे म्हणतात .

अकर्मक कर्तरी प्रयोगात विशेषण क्री.वी.अ शब्दयोगी अव्यय , सप्तमी विभक्ती प्रत्यय आलेले असतात व ते कर्माचे कार्य करती नाही

{ कर्ता + क्रियापद } अकर्मक कर्तरी प्रयोग

{ कर्ता + विशेषण + क्रियापद }

{ कर्ता + क्री.वी.अ+ क्रियापद }

{ कर्ता + शब्दयोगी अव्यय  + क्रियापद }

{ कर्ता + सप्तमी विभक्ती + क्रियापद त.ई.आ }

उदा .

१} चिमणी उडाली

   चिमणा उडला

२} सर्व पोपट उडाले

   सर्व मैना उडाल्या

3}चंद्र सुंदर दिसतो

  चांदणी सुंदर दिसतात

४} सचिन आकर्षक खेळतो

  सारिका आकर्षक खेळते

५} गाय हळू चालते

   बैल हळू चालतो

A} सकर्मक कर्तरी प्रयोग           A} कर्तरी प्रयोग

B} भावे प्रयोग                    B} कर्मणी प्रयोग

C} कर्मणी प्रयोग                   C} भावे प्रयोग

D} अकर्मक प्रयोगprayog in marathi           

B} कर्मणी प्रयोग:-    

ज्या प्रयोगात क्रियापदाचे रूप कर्माच्या लिंग व वचन प्रमाणे बदलते त्यास कर्मणी प्रयोग असे म्हणतात

[ कर्मामुळे क्रियापद बदलते त्यास कर्मणी प्रयोग असते ]

कर्मणी प्रयोगात कर्ता तृतीय विभक्ती , चतुर्थी , षष्ठी विभक्ती किंवा शब्दयोगी अव्यय असलेला असतो कर्मणी प्रयोगात कर्म हे प्रथमा विभक्तीत असते कर्मणी प्रयोगात क्रियापद हे बहुतांश भूतकाळी असते

 कर्ता                            कर्म                 क्रियापद

तृतीया विभक्ती   +        प्रथमा                भूतकाळी

ने ए शी                                              ला ली ले ल्या

नि ई हि शी

चतुर्थी विभक्ती    +            -//-                 -//-

स ला ते

स ला ना ते                      -//-                -//-

षष्टी विभक्ती      +           -//-                -//-

चे , च्या, ची

चा , ची , चे

शब्दयोगी अव्यय   +            -//-               -//-

कडून

उदा .

१} रामाने आंबा खाल्ला

   रामाने आंबे खाल्ले

२} त्याने पोवाडा म्हटला

   त्याने कविता म्हटली

३} रामाने धनुष्य मोडला

   रामाने काडी मोडली

४} रामाला टेकडी चढवते

   रामला पर्वत चढवते

५} त्याने गाव सोडले

   त्याने वाडा सोडला

A} कर्तरी प्रयोग             B} कर्मणी प्रायोग

C}                        D}

कर्मणी प्रयोगाचे पाच प्रकार पडतात

  1. प्रधानकर्तुक कर्मणी प्रयोग
  2. प्राचीन / पुरान कर्मणी प्रयोग
  3. शक्य कर्मणी प्रयोग
  4. समापन कर्मणी प्रयोग
  5. नवीन कर्मणी / कर्म कर्तरी प्रयोगprayog in marathi

} प्रधानकर्तुक कर्मणी प्रयोग :-

                  या प्रयोगात क्रियापद हे कमी नुसार बदलत असेल तरी बहुतेक वेळी कर्ताच प्रधान / मुख्य असतो .

A} रामाने गाणे म्हटले / गायले

   रामाने पोवाडा म्हटला / गायला

टीप . वरील उदाहरण कर्मामुळे क्रियापद बदलते म्हणून कर्मणी प्रयोग

      वरील उदाहरण क्रियाकरणारा कर्ताच मुख्य / प्रधान दिसतो म्हणून प्रधान कर्मणी प्रधानprayog in marathi

} प्राचीन / पुरण कर्मणी प्रयोग :-

प्राचीन मराठी काव्यात सकर्मक धातूला ज हा प्रत्यय लावून कर्मणी प्रयोगाची रूपे तयार होतात.

{ करिजे , म्हणीजेले , कीजे , देईजे }

या सारखे कर्माचे रूपे वाक्यात आलेली दिसतात.

  1. जो जो कीजे परमार्थ आहो
  2. नळे इद्राशी असे बोलिजेले
  3. द्विजी निशीधापासव म्हणीजेले
  4. त्वाकाय कर्म करिजे लघुलेकरने

A} प्राचीन / पुरण कर्मणी प्रयोग

B}

C}

D}

prayog in marathi

} शक्य कर्मणी प्रयोग:-  

                  ज्या क्रियापदाने शक्यात सुचवली असेल त्यास शक्य कर्मणी प्रयोग असे म्हणतात.

उदा .

A} रामाच्याने टेकडी चढवते

   रामाच्याने डोंगर चढवते

वरील उदाहरणात क्रीयाप्दावरून कर्त्याचे सामर्थ्य शक्यात दिसते व कर्मामुळे क्रियापद बदलते म्हणून शक्य कर्मणी प्रयोग

मराठी व्याकरण प्रयोग व त्याचे प्रकार

} समापन कर्मणी प्रयोग:-

 [समापन = शेवट / समाप्ती]

या कर्मणी प्रयोगात  संयुक्त क्रियापद असते व ते क्रीयापद समाप्ती / समापनाचा अर्थ सूचित करते त्यास समापन कर्मणी प्रयोग असे म्हणतात .

समापन कर्मणी प्रयोगात कर्ता हा षष्टी विभक्ती असतो .

A} त्याची बातमी लिहून झाली

   त्याचा लेख लिहून झाला ;prayog in marathi

} नवीन कर्मणी / कर्मकर्तरी प्रयोग :-

या कर्मणी प्रयोगात कर्त्याला कडून हे शब्दयोगी अव्यय लावून इंग्रजी भाषेतून पध्दती प्रमाणे रचना करण्याचा जो नवीन प्रकार असतो त्यास नवीन कर्मणी / कर्तरी प्रयोग असे म्हणतात .

उदा .

१} रामाकडून रावण मारला गेला

   रामाकडून शूर्पणखा मारली गेली

२} पोलिसाकडून चोर पकडल्या गेले

   पोलिसाकडून चोरी पकडल्या गेली

 

C} भावे प्रयोग:-

            जेव्हा कर्ता किंवा कर्म त्यांच्या लिंग , वाचन प्रमाणे क्रियापद बदलत नाही त्यास भावे प्रयोग म्हणतात .

जेव्हा क्रियापदाचे रुप कर्ता / कर्म यांच्या लिंग वाचन पुरुष या प्रमाणे बदलत नसून ते नेहमी तृतीय पुरुषी एकवचन न.पु.असे स्वतंत्र असते तेव्हा त्या प्रयोगास भावे प्रयोग असे म्हनतात

  • भावे प्रयोगात कर्ता हा तृतीय विभक्ती किंवा चतुर्थी विभक्तीचा असतो.
  • भावे प्रयोगात कर्म द्वितीय विभक्तीत असते.
  • भावे प्रयोगात क्रियापद तृ. पु. रा. व, न.पु असते.

कर्ता       +     कर्म     +   क्रियापद

तृतीया          द्वितीय      

ने ए शी        स ला ते        तृ.दु.न.पु.व

ने ए शी हि     स ला ना ते      ते , जे , हे , ले

चतुर्थी       +     -//-          तू.पु.न.पु.ए.व

स ला ते

स ला ना ते

  1. रामाने रावणास मारले
  2. शिकार्याने कासवास पकडले
  3. आईने बाळाला चालविले
  4. मुलांना पालकांना घेवून यावे
  5. त्याने आता घरी जावे

A} कर्तरी प्रयोग

B} कर्मणी प्रयोग

C} भावे प्रयोग

D}

भावे प्रयोगाचे दोन प्रकार पडतात

१} सकर्मक भावे प्रयोग

२} अकर्मक भावे प्रयोगprayog in marathi

} सकर्मक भावे प्रयोग:-

ज्या भावे प्रयोगात क्रियापद हे सकर्मक असते त्यास सकर्मक भावे प्रयोग असे म्हणतात.

{ कर्ता + कर्म + क्रियापद = सकर्मक भावे प्रयोग }  

उदा .

     १} रामाने लक्ष्मणास बोलावले

    २} मुलांनि मासोळे पकडले

    ३} गोपालाने गाइस बाधले

    ४} रामाने धनुष्याला मोडले

    ५} आईने’ बाळाला निजवले

A} सकर्मक कर्तरी

B} अकर्मक भावे प्रयोग

C} सकर्मक भावे प्रयोग

D} अकर्मक कर्तरी प्रयोग

} अकर्मक भावे प्रयोग :-

                    ज्या भावे प्रयोगात क्रीयापादाचा अर्थ पूर्ण करण्यासाठी कर्माची आवशक्यता असते.

या भावे प्रयोगात क्र्त्यापासून निघालेले क्रिया कर्त्यावरच येवून थांबत असेल त्यास अकर्मक भावे प्रयोग असे म्हणतात .

कर्ता + क्रियापद                     कर्ता + विशेषण + क्रियापद

कर्ता + कि.वी.अ + क्रियापद           कर्ता + शब्दयोगी अ. + क्रियापद

कर्ता + सप्तमी विभक्ती + क्रियापद    

१} मुलाला निजवले

२} सचिनला मारले

३} मुलांना चांगले वागावे

४} कवीने सुंदर निहले

५} पावसाने आज झोडपले

A} अकर्मक भावे प्रयोग              A} भावे प्रयोग

B} सकर्मक कर्तरी प्रयोग             B} कर्तरी प्रयोग

C} सकर्मक भावे प्रयोग               C} कर्मणी प्रयोग

D} अकर्मक कर्तरी प्रयोग            D}

prayog in marathi

prayog in marathi